Refleksiivsed tegusõnad 'się'ga igapäevastes tegevustes

Poola keeles on się refleksiivne partikkel (kliitik), mida kasutatakse siis, kui tegevus "peegeldub" tagasi tegijale — ehk kui keegi teeb midagi iseendale. Eestikeelne lähend on tavaliselt "ennast" või "ise":

[*]Myję się. — Ma pesen end. ("Ma pesen ennast / pesen ise end")
[*]Ubieram się. — Ma riietun. ("Ma riietun ise")

Märkus: się ei ole isikuline asesõna — seda ei muudetagi vastavalt isikule. See on alati vormiga się (kirjas) või tihti trükitult ilma diakriidita kui kirjutatakse kiirelt: sie (aga õige on się).

[*]Kui tegevus toimub tegija enda suhtes: Golię się codziennie. — Ma ajan habet iga päev.
[*]Kui verb muudetakse refleksiivseks ja seega tähendus muutub (nt "riietama kedagi" vs "riietuma"): Ubierać": riietama kedagi; Ubierać się: riietuma.
[*]Mõned verbid on loomulikult refleksiivsed (idiomaatilised), näiteks bać się (karda), cieszyć się (rõõmustada), bawić się (mängida).
[*]Igapäevastes rutiinides kasutatakse refleksiivseid tegusõnu, mis kirjeldavad hügieeni, riietumist, ettevalmistumist, kiirustamist, magamaminekut jms.

Refleksiivne tegusõna koosneb tavalisest tegusõnast + się. On oluline eristada aspekti (imperfective vs perfective). Näide:

[*]Infinitiiv: myć się (imperfective) — umyć się (perfective)
[*]Tegusõna oleviku 1. p: ja myję się ("ma pesen end")
[*]Möödunud aeg (perfective): ja umyłem się (meessoost) / ja umyłam się (naissoost) — "ma pesin end"
[*]Imperatiiv: Umyj się! — Pese end! / Umyjcie się! — Peske end!

Näide pööramisest (olevik, myć się):

[*]ja myję się — ma pesen ennast
[*]ty myjesz się — sa pesed ennast
[*]on/ona myje się — ta peseb ennast
[*]my myjemy się — me peseme ennast
[*]wy myjecie się — te pesete ennast
[*]oni myją się — nemad pesevad ennast

Paljud rutiinsed verbid tulevad paaridena: imperfective (tavaliselt kestvust/korrapärast) ja perfective (ühekordne tegevus). Näiteks: kąpać się (kümblema, sageli) vs wykąpać się (ühe tegevuse lõpetamine: "vanni võtta").

Poli keelal on się kliitiline: see eelistab asuda lause "teisel kohal" (pärast esimest sõna) või kohe verbi järel, sõltuvalt rõhust ja sõnajärjestusest. Praktikas:

[*]Kui esimene element on aeg või muu adverb: Rano się myję. — Hommikul pesen end.
[*]Kui verb on lause alguses: Myję się rano. — Pesen end hommikul.
[*]Kui on modaalne või abiverb + infinitiv: tavaliselt się asetub enne infinitiivi: Muszę się ubrać. — Ma pean riietuma. (Võib ka öelda Muszę ubrać się, kuid eelistatud on sageli esimene variant.)
[*]Imperatiivis: Umyj się!
[*]Küsimuses: Czy umyłeś się? või lühemalt Umyłeś się?

Näited:

[*]Rano się myję, potem jem śniadanie. — Hommikul pesen end, siis söön hommikusööki.
[*]Muszę się spakować i wyjść. — Ma pean end kokku pakkima ja lahkuma.
[*]Chcę się umyć przed wyjściem. — Ma tahan enne väljumist end pesta.

Oluline segaduse allikas on się (objektiline/rekfleksiivne partikkel) ja sobie (datiivne refleksiivne vorm). Eestikeelne vastavus:

[*]się ≈ (ennast, ise) kui tegevus mõjutab subjekti otseselt: Myję się. — Ma pesen end.
[*]sobie ≈ (endale) — kasutatakse siis, kui tegevus on subjekti kasuks või suunatud temale kaudselt: Robię sobie kawę. — Ma teen endale kohvi. ("Ma teen kohvi endale" — kasu on subjektil.)

Näited:

[*]Robię kawę. — Teen kohvi. (lihtne väide)
[*]Robię sobie kawę. — Teen endale kohvi. (täpsustab, et kohvi teen endale)
[*]Czeszę się. — Ma kammin end (üldine).
[*]Czeszę sobie włosy. — Ma kammin endale juukseid / kammin oma juukseid (datiiv rõhutab kasu).

[*]budzić się — ärkama (wake up)
Budzę się o siódmej. — Ma ärkan kell seitse.
[*]myć się / umyć się — end pesta (wash oneself)
Myję się rano i wieczorem. — Ma pesen end hommikul ja õhtul.
Umyłem się przed wyjściem. — Ma pesin end enne lahkumist.
[*]kąpać się / wykąpać się — vannis/kümblemine (bathe)
Kąpię się wieczorem. — Ma käin õhtul vannis.
[*]golić się / ogolić się — end raseerida (shave)
On goli się co drugi dzień. — Ta ajab habet iga kahe päeva tagant.
[*]czesać się — end kammida / soengut teha (comb oneself)
Czeszę się przed wyjściem. — Ma kammin end enne väljumist.
[*]ubierać się / ubrać się — riietuma (get dressed)
Ubieram się szybko. — Ma riietun kiiresti.
[*]rozbierać się / rozebrać się — alasti/väljariietuma (undress)
Rozbieram się przed snem. — Ma riietun lahti enne magamaminekut.
[*]przygotowywać się / przygotować się — end ette valmistama (get ready)
Przygotowuję się do pracy. — Ma valmistun tööks.
[*]spieszyć się — kiirustama (be in a hurry)
Nie spiesz się! — Ära kiirusta!
[*]malować się — end meikima (put on makeup)
Ona maluje się codziennie. — Ta teeb endale meiki iga päev.
[*]kłaść się / położyć się (spaść) — magama minema / pikali heitma (lie down / go to bed)
Kładę się spać o 23:00. — Ma lähen magama kell 23.
[*]uczyć się — õppima (study; refleksiivne tähendus "õppima")
Uczę się polskiego. — Ma õpin poola keelt.
[*]relaksować się — lõõgastuma (relax)
Po pracy relaksuję się przy książce. — Pärast tööd lõõgastun raamatu seltsis.

[*]Budzę się o szóstej i wstaję o siódmej.
— Ma ärkan kell kuus ja tõusen üles kell seitse.
[*]Rano się myję i biorę prysznic.
— Hommikul pesen end ja võtan duši. (NB: "brać prysznic" ei kasuta się, aga on samas igapäevane.)
[*]Myję zęby i czeszę się.
— Ma pesen hambaid ja kammin end.
[*]Ubieram się i robię sobie kawę.
— Ma riietun ja teen endale kohvi. (siin on sobie datiiv).
[*]Muszę się pospieszyć, bo się spóźnię.
— Ma pean kiirustama, sest hilinen.
[*]Po pracy relaksuję się i gotuję obiad.
— Pärast tööd lõõgastun ja teen süüa.
[*]Wieczorem kąpię się i kładę się spać około 23:00.
— Õhtul käin vannis ja lähen magama umbes kell 23.

[*]Ära pane się valesse kohta: kontrolli, kas lauses on modaalne verb + infinitiiv — siis on loomulik Muszę się umyć.
[*]Ära asenda sobie ilma põhjuseta się-ga. Kui tegevus on kellegi enda kasuks (datiiv), kasuta sobie: Kupiłem sobie książkę. — Ma ostsin endale raamatu.
[*]Ära kasuta się koos kehaosade nimetamisega nii: vale: Myję się ręce. Õige: Myję ręce. (Poli keeles kasutatakse kehaosade puhul tavaliselt otsest objekti.)
[*]Ära jäta się ära, kui verb muutub tähenduselt refleksiivseks: ubierać": riietama; vaja ubierać się = riietuma.

[*]Refleksiivne (refleksivny): tegusõna reaktsioon subjekti endaga (ennast teha).
[*]Partikkel / kliitikum: väike sõna, mis kinnitub verbile, się on kliitiline partikkel.
[*]Infinitiiv: tegusõna põhivorm (nt myć, ubierać).
[*]Imperfective / Perfective: aspekti erinevus poola keeles — imperfective = kestvus/tavalisus (myć się), perfective = ühekordne toiming/loetav tulemus (umyć się).
[*]Datiiv (sobie): refleksiivne vorm, mis tähistab kasu "endale".

[*]Õpi paarina: jälgi verbipaari imperfective/ perfective (nt myć się / umyć się) — see aitab rääkida kas rutiinist või ükskordsest sündmusest.
[*]Pane tähele się paigutust lauses: modaalverb + infinitiiv → się enne infinitiivi (Muszę się ubrać).
[*]Kui räägid kehaosadest (hambaid, kätt, juukseid), kasuta otsest objekti: Myję zęby, Czeszę włosy.
[*]Harjuta tüüpiliste rutiinilausetega: hommik, töö, õhtu — see teeb się kasutamise loomulikumaks.