Fijne onderscheidingen bij betrekkelijke voornaamwoorden (‚was‘ als betrekkelijk voornaamwoord, gebruik van ‚deren/dessen‘)

Fijne onderscheidingen bij Duitse betrekkelijke voornaamwoorden (was als betrekkelijk voornaamwoord, gebruik van deren/dessen)

Dit artikel verklaart helder wanneer je in het Duits 'was' als betrekkelijk voornaamwoord gebruikt en wanneer je de genitieve betrekkelijke voornaamwoorden 'deren' en 'dessen' moet gebruiken. Je leert wat deze vormen betekenen, wanneer ze verplicht zijn, hoe je ze vormt en welke fouten veel voorkomen. Overal geef ik korte Duitse voorbeeldzinnen met Nederlandse vertaling.

'Was' kan in het Duits fungeren als betrekkelijk voornaamwoord met de betekenis 'wat' of 'datgene wat'. Belangrijk: 'was' verwijst niet naar een concreet, bepaald zelfstandig naamwoord (zoals een persoon of een specifiek ding met duidelijke grammaticale geslacht/nummer). Het wordt gebruikt als het voorgaande woord onbepaald of abstract is.

Belangrijke antecedenten voor 'was'
- Onbepaalde woorden: alles, nichts, etwas, vieles, wenig(e)s, einiges, manches.
Voorbeeld: Alles, was ich habe, ist deins. (NL: Alles wat ik heb, is van jou.)
- Neutraal demonstratief 'das' dat naar een idee, een hele zin of een nominalisatie verwijst, vooral bij superlatieven of nominaliseerde bijvoeglijke naamwoorden: das Beste, das Einzige, das Notwendige.
Voorbeeld: Das Wichtigste, was du lernen musst, ist die Aussprache. (NL: Het belangrijkste wat je moet leren, is de uitspraak.)
- Vrije betrekkelijke bijzinnen (free relative clauses) die een nominale functie hebben: Was du brauchst, ist Ruhe. (NL: Wat je nodig hebt, is rust.)

Waarom en wanneer gebruik je 'was' hier?
- Gebruik 'was' wanneer het antecedent geen concreet geslacht/nummer heeft of wanneer het om een algemene zaak/idee gaat.
- Je gebruikt 'was' ook bij nominalisaties ('das Beste') en bij onbepaalde voornaamwoorden.

Voorbeelden en toelichting
- Nichts, was er gestern gesagt wurde, war hilfreich. (NL: Niets wat gisteren gezegd werd, was nuttig.)
- Vieles, was man heute liest, ist nicht verlässlich. (NL: Veel van wat je vandaag leest, is niet betrouwbaar.)
- Etwas, was ihr gefallen könnte, ist ein kleiner Ausflug. (NL: Iets dat haar wellicht zou bevallen, is een kleine uitstap.)
- Das, was er meinte, war kompliziert. (NL: Datgene wat hij bedoelde, was ingewikkeld.)

Vrije betrekkelijke bijzin vs gewone bijzin
- Vrije betrekkelijke bijzin: Was du willst, ist möglich. (NL: Wat je wilt, is mogelijk.)
- Anker + betrekkelijke bijzin: Das, was du willst, ist möglich. (NL: Datgene wat je wilt, is mogelijk.)
Beide vormen zijn mogelijk; de eerste is korter en directer.

- Gebruik 'was' niet als het antecedent een concreet, bepááld zelfstandig naamwoord is (persoon, ding met geslacht):
Fout: Der Mann, was ich gestern getroffen habe.
Correct: Der Mann, den ich gestern getroffen habe. (NL: De man die ik gisteren ontmoette.)

- Sommige dialecten of informeel gesproken Duits gebruiken 'was' wel in plaats van 'der/die/das', maar dat is niet standaardtaal. Vermijd het in geschreven en standaard Duits.

Genitieve betrekkelijke voornaamwoorden: 'deren' en 'dessen'

- 'Dessen' en 'deren' zijn genitieve betrekkelijke voornaamwoorden en betekenen ongeveer 'wiens' of 'van wie/van welk'. Ze drukken een bezitrelatie uit tussen het antecedent en iets binnen de betrekkelijke bijzin.
- Keuze hangt af van het grammaticale geslacht en getal van het antecedent (niet van het natuurlijke geslacht van de persoon):
- 'dessen' voor mannelijk (der) en onzijdig (das) enkelvoud.
- 'deren' voor vrouwelijk (die) enkelvoud en voor meervoud (die).

Voorbeelden:
- Der Mann, dessen Auto gestohlen wurde, ist wütend. (NL: De man wiens auto gestolen werd, is boos.)
- Die Frau, deren Tasche gestohlen wurde, rannte hinterher. (NL: De vrouw wier tas gestolen werd, rende erachteraan.)
- Das Mädchen, dessen Fahrrad kaputt ist, weint. (NL: Het meisje van wie de fiets kapot is, huilt.) (Let op grammaticaal genre: Mädchen is onzijdig, dus 'dessen'.)
- Die Studenten, deren Prüfungen nächste Woche sind, lernen viel. (NL: De studenten van wie de examens volgende week zijn, leren veel.)

Hoe 'deren/dessen' gevormd en gebruikt worden
- 'Dessen' en 'deren' staan in de betrekkelijke bijzin waar normaal in het Nederlands 'wiens' staat. Ze tonen aan dat het volgende zelfstandig naamwoord tot het antecedent behoort:
- Der Autor, dessen Werke übersetzt wurden, ist berühmt. (NL: De auteur van wie de werken vertaald werden, is beroemd.)
- De vorm refereert aan het antecedent (der Autor) en niet aan het bezit (die Werke kunnen meervoudig zijn zonder dat de vorm verandert).

Gebruik met voorzetsels en andere constructies
- Je kunt 'deren/dessen' ook in combinatie met andere woorden gebruiken: mit deren Unterstützung, an deren Stelle, aufgrund dessen.
Voorbeeld: Die Organisation, mit deren Unterstützung das Projekt realisiert wurde, hat eine Spende erhalten. (NL: De organisatie met wiens steun het project gerealiseerd werd, heeft een donatie ontvangen.)

- In gesproken of minder formeel Duits gebruikt men vaak een omweg met 'von' + relativpronomen om de genitief te vermijden. Dit is prettiger als de zin ingewikkeld wordt of als de genitief onhandig klinkt.
- Genitief: Der Mann, dessen Auto gestohlen wurde, ... (formeel/written)
- Periphrastisch: Der Mann, von dem das Auto gestohlen wurde, ... (neutraal/informeel)
- Voor meervoud: Die Leute, deren Häuser beschädigt wurden, ... of Die Leute, von denen die Häuser beschädigt wurden, ...
- Beide vormen zijn vaak inwisselbaar, maar 'deren/dessen' voelt formeler en compacter.

Praktische beslisregels en veel voorbeelden

1) Zoek het antecedent: is het een bepaald zelfstandig naamwoord (bijv. 'der Mann', 'das Buch') of een onbepaald woord ('alles', 'nichts', 'etwas')?
2) Als antecedent onbepaald/abstract is (alles, vieles, das + nominalisatie): gebruik 'was'.
3) Als antecedent concreet is en de bijzin een bezitrelatie uitdrukt: kies 'dessen' (mannelijk/onzijdig) of 'deren' (vrouwelijk/meervoud).
4) Als antecedent concreet is en de bijzin onderwerp/voorwerp aanduidt (geen bezit), gebruik het gewone relativpronomen 'der/die/das' (of 'den/die/das' in de juiste naamval), niet 'was'.
5) Als je twijfelt of de genitief awkward klinkt, herschrijf met 'von dem/der/denen'.

Voorbeeldzinnen met korte uitleg
1) Alles, was ich habe, passt nicht in den Koffer. (NL: Alles wat ik heb, past niet in de koffer.) — 'alles' → 'was'.
2) Das, was du gestern gesagt hast, war wichtig. (NL: Datgene wat je gisteren zei was belangrijk.) — 'das' → abstract idee.
3) Der Mann, dessen Hund entlaufen ist, sucht überall. (NL: De man wiens hond is weggelopen, zoekt overal.) — bezitrelatie → 'dessen' (der Mann = m.).
4) Die Frau, deren Sohn im Ausland lebt, kommt morgen. (NL: De vrouw van wie de zoon in het buitenland woont, komt morgen.) — 'deren' (die Frau = v.).
5) Das Buch, das ich lese, ist spannend. (NL: Het boek dat ik lees, is spannend.) — specifiek zelfstandig naamwoord → 'das', niet 'was'.
6) Die Kinder, deren Fahrräder gestohlen wurden, weinen. (NL: De kinderen van wie de fietsen gestolen werden, huilen.) — meervoud antecedent → 'deren'.
7) Etwas, was du probieren solltest, ist dieses Rezept. (NL: Iets dat je zou moeten proberen, is dit recept.) — 'etwas' → 'was' (maar 'etwas, das' kan ook hoorbaar en correct zijn).
8) Der Autor, von dem viele sprechen, hat ein neues Buch. (NL: De auteur over wie velen praten, heeft een nieuw boek.) — alternatief voor genitief; ook mogelijk: Der Autor, dessen Werke ...
9) Das Mädchen, dessen Meinung wichtig ist, meldete sich. (NL: Het meisje van wie de mening belangrijk is, meldde zich.) — let op grammaticaal geslacht van 'Mädchen' → onzijdig → 'dessen'.
10) Vieles, was man im Internet liest, ist nicht überprüfbar. (NL: Veel van wat je op internet leest is niet controleerbaar.) — 'vieles' → 'was'.

Veelgemaakte fouten en hoe ze te vermijden

Woordenlijst (kort glossarium)

Kort overzicht — belangrijkste regels om te onthouden

Ik hoop dat deze gids je helpt om in het Duits veilig te kiezen tussen 'was', 'der/die/das' en 'deren/dessen'. Als je wilt, kan ik een set voorbeeldzinnen met uitleg genereren speciaal voor jouw moedertaal (Nederlands) of controleren of zinnen die jij gemaakt hebt correct zijn.