Voorwaardelijke voltooide tijd (conditio­naal perfect)

Wat is de condizionale passato?

De condizionale passato is de Italiaanse "conditional perfect" — de voltooide voorwaardelijke tijd. Je gebruikt hem om te spreken over wat in het verleden onder andere omstandigheden zou zijn gebeurd: "I would have ..." in het Engels of in het Nederlands vaak "zou ... hebben/zijn + voltooid deelwoord".

Voorbeeld (Italiaans — Nederlands):
- Avrei mangiato. — Ik zou gegeten hebben.
- Sarei andato. — Ik zou zijn gegaan.

- Hypothetische gebeurtenissen in het verleden (type III voorwaarde):
- Se avessi studiato, avrei superato l'esame. — Als ik had gestudeerd, zou ik het examen hebben gehaald.

- Spijt, kritiek of wat had moeten gebeuren:
- Avrei dovuto chiamarti. — Ik had je moeten bellen / Ik zou je moeten hebben gebeld.

- Wens in het verleden (beleefde of regretvolle formuleringen):
- Avrei voluto venire. — Ik had graag willen komen / Ik zou graag gekomen zijn.

- Veronderstellingen/geruchten over het verleden (zeggenswijze/hearsay):
- Marco sarebbe partito ieri. — Men zegt dat Marco gisteren is vertrokken / Hij zou gisteren vertrokken zijn.

- Beleefde formuleringen over het verleden:
- Le avrei inviato la lettera, ma non ho trovato tempo. — Ik zou u de brief hebben gestuurd, maar ik vond geen tijd.

Algemene regel: de condizionale passato bestaat uit het condizionale presente van het hulpwerkwoord (avere of essere) + het participio passato van het hoofdwerkwoord.

Voorbeelden van de hulpwerkwoorden in het condizionale presente:
- Avere: io avrei, tu avresti, lui/lei avrebbe, noi avremmo, voi avreste, loro avrebbero.
- Essere: io sarei, tu saresti, lui/lei sarebbe, noi saremmo, voi sareste, loro sarebbero.

Vorming met avere (meestgebruikte gevallen):
- Parlare → io avrei parlato, tu avresti parlato, lui/lei avrebbe parlato...
- Mangiare → Avrei mangiato la torta. — Ik zou de taart hebben gegeten.

Vorming met essere (beweging, veranderingstoestand, reflexieve werkwoorden):
- Andare → io sarei andato/a, tu saresti andato/a, noi saremmo andati/e...
- Sarei andato in treno. — Ik zou met de trein zijn gegaan.
- Reflexief: alzarsi → Mi sarei alzato/a presto. — Ik zou vroeg zijn opgestaan.

Overeenkomst (accordo) van het participio:
- Bij essere: het voltooid deelwoord past zich aan naar geslacht en getal van het onderwerp.
- Lui sarebbe arrivato. — Hij zou aangekomen zijn.
- Lei sarebbe arrivata. — Zij zou aangekomen zijn.
- Noi saremmo andati (m.) / andate (v.).

- Bij avere: normaal geen overeenkomst met het onderwerp. Maar wél overeenkomst als er een vooraan geplaatst lijdend voorwerp (clitisch voornaamwoord) is:
- Le avrei viste. — Ik zou ze (v.) hebben gezien. (le = hen, vooraanstaand)
- L'avrei mangiata. — Ik zou hem/haar/het hebben opgegeten (la mela → mangiata).

Plaatsing van voornaamwoorden:
- Meestal vóór het hulpwerkwoord: Te lo avrei detto. — Ik zou het je gezegd hebben.
- Bij gebruik van modale werkwoorden + infinitief kan het voornaamwoord ook aan het infinitief vastplakken: Avrei dovuto dirtelo. — Ik had het je moeten vertellen.

In de klassieke (onrealistische) voorwaardelijke zin van het verleden (tipo 3):
- Protasis (als-deel) = congiuntivo trapassato (had + subjunctive) → Apodosis (resultaat) = condizionale passato.

Voorbeeld:
- Se fossi arrivato prima, avremmo mangiato insieme. — Als je eerder was aangekomen, hadden we samen gegeten.

Andere voorbeelden:
- Se avessi comprato i biglietti, non saremmo rimasti fuori. — Als ik de kaartjes had gekocht, zouden we niet buiten zijn gebleven.

- Uitdrukking van spijt of wat iemand had moeten doen:
- Avrei dovuto studiare di più. — Ik had meer moeten studeren.

- Hearsay / geruchten: aangeven dat iets volgens anderen zo is gegaan:
- Dicono che Paolo sarebbe stato promosso. — Men zegt dat Paolo gepromoveerd zou zijn.

- Beleefdheid/voorzichtigheid bij meningen over het verleden:
- Sarebbe stato meglio dirglielo prima. — Het zou beter geweest zijn het hem eerder te zeggen.

- Verwar condizionale presente en passato:
- Vorrei andare. — Ik zou willen gaan (heden/algemeen).
- Avrei voluto andare. — Ik zou willen hebben gegaan / ik had graag willen gaan (verleden; vaak: "ik had graag willen gaan").

- Vergeten overeenstemming bij essere:
- Fout: *Sarei andato (vrouwelijk onderwerp).
- Correct: Sarei andata.

- Onjuiste toepassing van avere/essere:
- Gebruik essere voor werkwoorden van beweging en reflexieve werkwoorden.
- De meeste transitieve werkwoorden gebruiken avere.

- Overeenkomst bij avere alleen als er een vooraan geplaatst lijdend voorwerp is:
- Le ho viste (juiste overeenkomst omdat le vóór het werkwoord staat).

- Verwarring met congiuntivo trapassato:
- Se avessi saputo (congiuntivo trapassato) ... (protasis)
- ... avrei fatto (condizionale passato) ... (apodosis)
- De subjunctive vorm komt in de "if"-deel, de condizionale passato in de hoofdzin.

1) Hypothese / resultaat:
- Se avessi visto il cartello, non sarei entrato. — Als ik het bord had gezien, zou ik niet zijn binnengestapt.

2) Spijt / moeten hebben gedaan:
- Avrei dovuto dirti la verità. — Ik had je de waarheid moeten zeggen.
- Non avrei dovuto mangiare tanto. — Ik had niet zo veel moeten eten.

3) Mogelijkheid/vermogen in het verleden (maar uiteindelijk niet gebeurd):
- Avrei potuto aiutarti, ma ero occupato. — Ik had je kunnen helpen, maar ik was bezig.

4) Wens / beleefdheid over het verleden:
- Avrei voluto partecipare alla riunione. — Ik had graag aan de vergadering willen deelnemen.

5) Hearsay / gerucht:
- Pare che Lucia sarebbe tornata ieri. — Het schijnt dat Lucia gisteren teruggekomen zou zijn.

6) Reflexieve werkwoorden:
- Mi sarei svegliato presto, ma il telefono non ha suonato. — Ik zou vroeg wakker zijn geworden, maar de telefoon heeft niet gebeld.

7) Voornaamwoorden en overeenkomst:
- Le avrei mandato una mail. — Ik zou haar een mail gestuurd hebben. (geen overeenkomst omdat le indirect is)
- Le avrei viste al mercato. — Ik zou ze (v.) op de markt gezien hebben. (viste = overeenstemming omdat le = hen direct vooraan)

8) Modale combinatie (dovuto/potuto/voluto):
- Avrei dovuto studiare. — Ik had moeten studeren.
- Avrei potuto venire, ma ero malato. — Ik had kunnen komen, maar ik was ziek.
- Avrei voluto aiutarti, ma non potevo. — Ik had je graag willen helpen, maar ik kon niet.

- essere → stato
- fare → fatto
- avere → avuto
- dire → detto
- vedere → visto
- prendere → preso
- leggere → letto
- scrivere → scritto
- venire → venuto

Voorbeeld: Avrei fatto tutto il possibile. — Ik zou alles mogelijk hebben gedaan.

- Condizionale presente: voorwaardelijke wijs in het heden (es. vorrei, potrei).
- Condizionale passato: voltooide voorwaardelijke tijd (es. avrei fatto, sarei andato).
- Participio passato: voltooid deelwoord (es. fatto, andato).
- Ausiliare: hulpwerkwoord (avere of essere) gebruikt om samengestelde tijden te vormen.
- Congiuntivo trapassato: voltooid aanvoegende wijs (gebruikt in de "als"-deel van onrealistische voorwaardelijke zinnen).

- Denk altijd eerst aan welk hulpwerkwoord het werkwoord gebruikt (avere of essere).
- Controleer of het participio passato overeen moet stemmen (met het onderwerp bij essere, of met een voorafgaande lijdend voorwerpcliticum bij avere).
- Oefen met typische combinaties: avrei dovuto / avrei potuto / avrei voluto / sarei andato.
- Luister naar voorbeeldzinnen van moedertaalsprekers (radio, films, podcasts) om het gebruik in context te horen.

Veel succes met het leren van de condizionale passato! Als je wilt, kan ik extra voorbeeldzinnen maken die passen bij jouw moedertaal (Nederlands) of op jouw niveau.