Onbepaalde en ontkennende voornaamwoorden (ktoś, coś, nikt, nic, enz.)

Wat zijn dat precies?
Onbepaalde voornaamwoorden (Pools: zaimki nieokreślone) verwijzen naar een onbepaalde persoon of zaak: iemand, iets. Voorbeelden: ktoś (iemand), coś (iets). Ontkennende voornaamwoorden (zaimki przeczące) geven afwezigheid aan: niemand, niets. Voorbeelden: nikt (niemand), nic (niets).

Wanneer gebruik ik ze?

• Gebruik ktoś en coś wanneer je zegt dat er wel iemand of iets is, maar je die persoon of zaak niet precies aanwijst:


• Ktoś dzwonił. — Iemand heeft gebeld.


• Coś leży na stole. — Er ligt iets op tafel.

• Gebruik nikt en nic als je ontkent dat er iemand of iets is:
• Nikt nie przyszedł. — Niemand is gekomen.
• Nic nie rozumiem. — Ik begrijp niets.

Belangrijk punt: Poolse ontkenning werkt anders dan het Nederlands
In het Pools hoort bij een ontkennend voornaamwoord meestal ook de negatieve partikel nie bij het werkwoord. Dit heet negatieve concord: je gebruikt meerdere negatieve elementen, ze versterken elkaar — je mag geen dubbele ontkenning in de zin van Nederlands-Engelse logica vermijden. Vergelijk:

• Pools (juist): Nikt nie przyszedł. — (Niemand kwam.)


• Fout (letterlijk Nederlandse volgorde): *Nie nikt przyszedł. (Dit is fout in het Pools.)

Hoe worden deze voornaamwoorden gevormd en verbogen (naamvallen)?
Veel onbepaalde voornaamwoorden zijn afgeleid van vragende vormen (kto = wie, co = wat) met het achtervoegsel [-ś] voor onbepaaldheid: kto + ś → ktoś, co + ś → coś. De ontkennende vormen hebben vaak de voorvoegsel ni-: ni + kto → nikt, ni + co → nic.

[*]ktoś (iemand)

• Nominatief (mianownik): ktoś


• Genitief (dopełniacz): kogoś


• Datief (celownik): komuś


• Accusatief (biernik): kogoś


• Instrumentalis (narzędnik): kimś (bv. z kimś)


• Lokatief (miejscownik): o kimś

• Ktoś puka. — Iemand klopt. (nom.)


• Widziałem kogoś na ulicy. — Ik zag iemand op straat. (acc.)


• Dałem to komuś. — Ik gaf het aan iemand. (dat.)


• Rozmawiałem z kimś przez telefon. — Ik sprak met iemand aan de telefoon. (instr.)


• Mówili o kimś z pracy. — Ze spraken over iemand van het werk. (loc.)

[*]coś (iets)

• Nominatief / Accusatief: coś


• Genitief: czegoś


• Datief: czemuś


• Instrumentalis: czymś (bv. z czymś)


• Lokatief: o czymś

• Coś jest nie tak. — Er is iets mis. (nom.)


• Potrzebuję czegoś do pisania. — Ik heb iets nodig om mee te schrijven. (gen.)


• Przyszedł z czymś w ręku. — Hij kwam met iets in zijn hand. (instr.)

[*]nikt (niemand)

• Nominatief: nikt


• Genitief: nikogo


• Datief: nikomu


• Accusatief: nikogo


• Instrumentalis: nikim (bv. z nikim)


• Lokatief: o nikim

• Nikt nie wie odpowiedzi. — Niemand weet het antwoord. (nom.)


• Nie widzę nikogo. — Ik zie niemand. (acc.)


• Nie mam nikogo. — Ik heb niemand. (gen/acc, afhankelijk van werkwoord)


• Nie rozmawiałem z nikim. — Ik heb met niemand gepraat. (instr.)

[*]nic (niets)

• Nominatief / Accusatief: nic


• Genitief: niczego


• Datief: niczemu


• Instrumentalis: niczym (bv. z niczym)


• Lokatief: o niczym

• Nic nie rozumiem. — Ik begrijp niets. (nom/acc)


• Nie ma nic w lodówce. — Er is niets in de koelkast. (nom/acc)


• Nie potrzebuję niczego. — Ik heb niets nodig. (gen.)


• O niczym nie myślę. — Ik denk aan niets. (loc.)

Extra aandacht: positie en verbuiging in zinnen

• Kies de juiste naamval: in objectpositie gebruik je vaak de accusatief of genitief die het werkwoord eist. Fout: *Widziałem ktoś — correct: Widziałem kogoś.


• Voorzetsels bepalen vaak de naamval en veranderen de vorm: z kimś (met iemand), o czymś (over iets).

Andere gerelateerde woorden en de verschillen

• ktokolwiek / cokolwiek — 'wie dan ook', 'wat dan ook' (meer algemeen: "anyone/anything"). Gebruik als je "wie dan ook" bedoelt, vaak in voorwaardelijke of formele contexten:


• Ktokolwiek to zrobi, będzie ukarany. — Wie het ook heeft gedaan, zal gestraft worden.


• żaden — gebruikt met zelfstandige naamwoorden als “geen/enkele”:


• Żaden student nie zdał egzaminu. — Geen enkele student is geslaagd.


• Na ontkenning staat żaden vaak ná het werkwoord: Nie mam żadnych pytań. — Ik heb geen vragen.


• Negatieve bijwoorden: nigdy (nooit), nigdzie (nergens) — verwant, maar adverbia, geen voornaamwoorden.

Veelgemaakte fouten door Nederlandstaligen (en hoe ze te vermijden)
1) Vergeten van de negatieve partikel nie:

• Fout: *Nikt przyszedł. — Correct: Nikt nie przyszedł.

2) Verkeerde naamval (geen verbuiging):

• Fout: *Widziałem ktoś na ulicy. — Correct: Widziałem kogoś na ulicy.

3) Verkeerd gebruik van żaden vs nikt/nic:

• Żaden gebruik je met een zelfstandig naamwoord: Żaden dom nie jest otwarty.


• Nikt/nic zijn zelfstandige voornaamwoorden: Nikt nie był w domu.

4) Verwarring met ktokolwiek/cokolwiek:

• Ktoś/coś = iemand / iets (positief, concreter)


• Ktokolwiek/cokolwiek = eender wie / wat (meer algemeen, formeel of conditioneel)

Handige voorbeeldzinnen (compact overzicht)]

• Ktoś tu był wczoraj. — Iemand was hier gisteren.


• Czy ktoś zna odpowiedź? — Weet iemand het antwoord?


• Widziałem kogoś, kto płakał. — Ik zag iemand die huilde.


• Nie widzę nikogo na zdjęciu. — Ik zie niemand op de foto.


• Coś mi mówi, że to prawda. — Iets zegt me dat het waar is.


• Nic mnie to nie obchodzi. — Dat interesseert me niets / Het kan me niets schelen.


• Nie mam żadnych wątpliwości. — Ik heb geen twijfels.


• Nigdzie nie mogę znaleźć kluczy. — Ik kan nergens de sleutels vinden.

Kort samengevat

• ktoś/coś = iemand / iets (onbepaald, positief);


• nikt/nic = niemand / niets (ontkennend);


• Ze worden verbogen volgens de naamval die het werkwoord of voorzetsel vereist (let op: kogoś, komuś, czegoś, niczego, nikogo, etc.);


• Gebruik in ontkennende zinnen altijd de negatieve partikel nie bij het werkwoord (negatieve concord).

Woordenlijst (kort glossarium)

• Onbepaald voornaamwoord (zaimek nieokreślony): iemand, iets — ktoś, coś.


• Ontkennend voornaamwoord (zaimek przeczący): niemand, niets — nikt, nic.


• Naamval / geval (przypadek): grammaticale vorm die de rol in de zin aangeeft (nominatief, genitief, datief, accusatief, instrumentalis, locatief).


• Negatieve concord: systeem waarbij meerdere negatieve elementen samen voorkomen (bijv. nikt + nie).

Meer lezen / tip voor oefenen
Let bij het lezen van Poolse zinnen altijd op: (1) is de zin ontkennend? Dan verwacht je nie bij het werkwoord; (2) welk werkwoord of voorzetsel bepaalt de naamval van het voornaamwoord? Oefen met korte zinnen en controleer steeds de verbogen vorm.