Å uttrykke eksistens (jest, są, nie ma)

Hva betyr "jest", "są" og "nie ma"?

[*]jest — 3. person entall av verbet być (å være). Brukes for å si «det er» / «det finnes» om én ting eller som upersonlig «det er». Eksempel: Na stole jest książka. — På bordet er det en bok.
[*]są — 3. person flertall av być. Brukes når flere ting finnes: W parku są psy. — Det er hunder i parken.
[*]nie ma — negativt uttrykk dannet av mieć (å ha) i 3. person entall med negasjonen nie. Betyr «det finnes ikke / er ikke til stede»: Nie ma chleba. — Det finnes ikke brød / Det er ikke noe brød.

Når bruker jeg hver av dem?

[*]Jest — når du snakker om én ting eller bruker en upersonlig «det er»:
Na dachu jest kot. — Det er en katt på taket.
[*]Są — når du snakker om flere ting (flertall):
W ogrodzie są kwiaty. — Det er blomster i hagen.
[*]Nie ma — når noe ikke finnes / noen ikke er til stede:
Nie ma mleka w lodówce. — Det er ikke melk i kjøleskapet.

Hvordan formes setningene? (vanlige mønstre)
Generelt mønster (plassering er fleksibel):

[*]Lokasjon + verb + substantiv: ofte først:
Na stole jest książka. — På bordet er det en bok.
W pokoju są trzy krzesła. — Det er tre stoler i rommet.
[*]Verb + substantiv + lokasjon: også mulig:
Jest książka na stole. — Det er en bok på bordet.
[*]Negasjon: lokasjon + nie ma + substantiv (se kasus under):
Na stole nie ma książki. — Det er ingen bok på bordet.
[*]Spørsmål: bruk czy eller intonasjon:
Czy jest ktoś w domu? — Er det noen hjemme?
Są wolne stoliki? / Czy są wolne stoliki? — Er det ledige bord?

Kasus: hvorfor endrer substantivet seg? (nominativ vs. genitiv)
En viktig forskjell mellom bekreftelse og nektelse i polsk er kasus:

[*]Bekreftelse med jest/są: substantivet står vanligvis i nominativ (grunnform).
Na stole jest książka. — książka er nominativ.
[*]Nektelse med nie ma: substantivet står vanligvis i genitiv (eierform).
Na stole nie ma książki. — książki er genitiv. I norsk blir dette ofte «det finnes ingen bok».

Tall (2, 3, 4 vs. 5+): hva skjer med verb og kasus?
Tall påvirker både verb og kasus:

[*]Tall 1: vanlig entall — Jest jedna książka.
[*]Tall 2, 3, 4: substantivet står i nominativ flertall og verbet er flertall: Są dwa/trzy/cztery krzesła.
[*]Tall 5 og oppover: substantivet står i genitiv flertall, og verbet er ofte entall (impersonelt) — bruk jest:
Jest pięć krzeseł. — Det er fem stoler. (her: krzeseł = genitiv flertall)

Eksempler:
W pudełku są dwa jabłka. — Det ligger to epler i boksen.
W pudełku jest pięć jabłek. — Det ligger fem epler i boksen.

Personer / fravær: "nie ma" vs. "nie jest"
For å si at noen ikke er til stede, er nie ma veldig vanlig i tredjeperson:
Nie ma go w domu. — Han er ikke hjemme. (bokstavelig: "Det er ikke ham i huset")
Nie ma Magdy. — Magda er ikke her.

For 1. person foretrekker man normalt å bruke jestem/nie jestem:
Jestem w pracy. — Jeg er på jobb.
Nie jestem w domu. — Jeg er ikke hjemme.
Du kan si Nie ma mnie w domu, men det høres ofte mindre naturlig ut enn Nie jestem w domu.

Typiske feil å unngå

[*]Feil kasus etter nektelse: "Nie ma książka" (feil) — riktig: "Nie ma książki".
[*]Bruke są med tall 5+: "Są pięć książek" (feil) — riktig: "Jest pięć książek".
[*]Bruke nominativ når genitiv kreves etter nie ma.
[*]Oversette norsk "det er" direkte ved å sette inn et norsk "det" i polsk. På polsk finnes ikke dummy-subjektet "det"; du bruker jest/są og ofte plasserer lokasjonen først: "Na stole jest książka", ikke "Det jest książka".
[*]For 3. person: bruke on nie jest alene for fravær — mer vanlig/idiomatisk: "Nie ma go". (Begge kan være grammatisk riktige i ulike sammenhenger.)

Noen nyttige fraser og variasjoner

[*]Nie ma nic. — Det er ingenting.
[*]Nie ma nikogo. — Det er ingen (ingen personer).
[*]Jest problem. — Det er et problem. / Det finnes et problem.
[*]Nie ma problemu. — Det er ingen problem / Ikke noe problem.
[*]Znajduje się / znajdują się — mer formelt for "er å finne / ligger":
Na półce znajduje się stara książka. — På hylla ligger en gammel bok. (mer formelt enn "jest")

Hvordan stille spørsmål om eksistens?
Bruk czy + jest/są, eller intonasjon:

[*]Czy jest ktoś w domu? — Er det noen hjemme?
[*]Czy są wolne miejsca? — Er det ledige plasser?
[*]Jest tutaj coś do jedzenia? — Finnes det noe å spise her? (intonasjon)

Kort gloseliste (viktige begreper)

[*]Nominativ (mianownik) — grunnformen til substantivet; brukes i positive eksistens-setninger med jest/są.
[*]Genitiv (dopełniacz) — «eierform»; etter nektelse (med nie ma) og etter tall 5+.
[*]Być — å være. Viktige presensformer: ja jestem (jeg er), ty jesteś (du er), on/ona/ono jest (han/ hun/ det er), my jesteśmy (vi er), wy jesteście (dere er), oni/one są (de er)
[*]Mieć — å ha. Nie ma = "han/hun/det har ikke" men brukes impersonal: "det finnes ikke".

Oppsummering — raske regler du kan bruke nå

[*]Bruk jest for én ting (eller impersonal «det er»): Jest książka.
[*]Bruk są for flere ting: Są książki.
[*]Bruk nie ma for å si at noe ikke finnes: Nie ma książki/książek. Husk genitiv etter nie ma.
[*]Tall 2–4: nominativ flertall + są. Tall 5+: genitiv flertall + ofte jest.
[*]For fravær av personer er Nie ma + (pronomen / navn) veldig vanlig: Nie ma go, Nie ma Magdy.