Bøying av ordenstall og kollektive tallord

Hva betyr «ordenstall» og «kollektive tallord»?
Ordenstall (polsk: liczebniki porządkowe) er tall som viser rekkefølge: «første», «andre», «tredje» — på polsk: pierwszy, drugi, trzeci.

Kollektive tallord (polsk: liczebniki zbiorowe) er en spesiell gruppe tallord som uttrykker en gruppe eller et antall sett: dwoje, troje, czworo, pięcioro osv. De brukes ofte med mennesker (særlig barn eller blandede grupper), med parord eller med substantiv som bare finnes i flertall (f.eks. drzwi ‘dører’).

Når bruker jeg ordenstall (ordenstall)?

• For å angi rekkefølge: pierwszy, drugi, trzeci.


• Polsk: Pierwszy rozdział jest długi. — Norsk: Første kapittel er langt.


• I datoer, kapitler, etapper, rangeringer, serier: druga lekcja, trzeci punkt.

Hvordan dannes ordenstall på polsk?

• Mange er uregelmessige for 1–3: pierwszy, drugi, trzeci.


• 4–10: vanlig endelse -ty/-ty/-ty: czwarty, piąty, szósty, siódmy, ósmy, dziewiąty, dziesiąty. Merk diakritiske tegn (ą, ó, ć etc.).


• 11–19: ofte med ending -nasty: jedenasty, dwunasty, trzynasty, czternasty, piętnasty, szesnasty, siedemnasty, osiemnasty, dziewiętnasty.


• 20, 30, 40 …: egne former: dwudziesty (20.), trzydziesty (30.), czterdziesty (40.), pięćdziesiąty (50.).


• Sammensatte ordinaler (f.eks. 21., 32.): sett sammen ord for tiere og enere; begge ord bøyes etter substantivet i kasus, kjønn og tall: f.eks. dwudziesty pierwszy student (21. student). I kasus måtte begge ord få korrekt endelse: Widzę dwudziestego pierwszego studenta (‘Jeg ser den 21. studenten’ — akk. anim.).

Hvordan bøyer ordenstall — kasus og kjønn?
Ordenstall fungerer som adjektiv: de må samsvare med substantivet i kjønn (mask., fem., neutr.), tall (entall, flertall) og kasus (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik osv.). Nedenfor en komplett bøyning av pierwszy (‘første’).

Forklaring og eksempler på samsvar

• Mask. animat (person): «Widziałem pierwszego studenta.» — pierwszego (akk. anim.) samsvarer med studenta (akk. anim.).


• Polsk: Widziałem pierwszego studenta.


• Norsk: Jeg så den første studenten.

• Mask. inanim.: «Widzę pierwszy dom.» — akk. = nominativ for inanim.
• Polsk: Widzę pierwszy dom.
• Norsk: Jeg ser det første huset.

• Feminin: «Otworzyłem pierwszą stronę.» — pierwszą stronę (akk. fem.).
• Polsk: Otworzyłem pierwszą stronę.
• Norsk: Jeg åpnet den første siden.

• Plural (mask. person): «Pierwsi studenci przyszli.» vs. «Widziałem pierwszych studentów.» (akkusativ anim. = genitiv-form).
• Polsk: Pierwsi studenci przyszli. / Widziałem pierwszych studentów.
• Norsk: De første studentene kom. / Jeg så de første studentene.

Når bruker jeg kollektive tallord (liczebniki zbiorowe)?
Kollektive tallord (f.eks. dwoje, troje, czworo, pięcioro) brukes typisk i disse situasjonene:

• Med grupper av mennesker der kjønn er blandet eller ukjent, eller når man vil understreke gruppen som en enhet: Dwoje ludzi przyszło.


• Med barn og unge ofte: Troje dzieci bawiło się.


• Med substantiv som normalt finnes bare i flertall (pluralia tantum) som drzwi, nożyczki, okulary: f.eks. dwoje drzwi (to dører som et par).


• Med enkelte substantiv for å understreke «to enheter» eller «et par».

Forskjell: dwoje / dwaj / dwie / dwa

• dwa: vanlig tallord «to», brukes med mask. inanim. og med nøytrale substantiv (og i generelle tellinger).


• dwie: «to» for feminine substantiv (f.eks. dwie kobiety).


• dwaj: nominativ for to maskuline personer (f.eks. dwaj mężczyźni).


• dwoje: kollektiv form, brukt i situasjonene nevnt over (barn, blandede grupper, pluralia tantum).

Hvordan bøyes kollektive tallord? (kort oversikt og eksempler)
Kollektive tallord bøyes uregelmessig og har former for kasus — her viser vi dwoje som modell (mye av mønsteret gjelder også for troje, czworo, pięcioro osv.).

Kasus (polsk) — NorskForm av «dwoje»Eksempel (polsk) — Norsk oversettelse
Mianownik / Biernik — Nominativ / AkkusativdwojeDwoje dzieci przyszło. — To barn kom.</td]
Dopełniacz — GenitivdwojgaNie było dwojga dzieci. — Det var ikke to barn.</td]
Celownik — DativdwojguPomogłem dwojgu dzieciom. — Jeg hjalp to barn.</td]
Narzędnik — InstrumentaldwojgiemPoszedłem z dwojgiem przyjaciół. — Jeg gikk med to venner.</td]
Miejscownik — LokativdwojguMówiliśmy o dwojgu dzieciach. — Vi snakket om to barn.</td]

Merk: I dagligtale er det ofte enklere (og mer vanlig) å bruke kardinalformer med kasus: f.eks. i stedet for poszedłem z dwojgiem przyjaciół hører man ofte poszedłem z dwoma przyjaciółmi. Likevel er de kollektive formene fullgode og brukes i formell eller litterær stil.

Eksempler som viser kasus- og kjønnssamsvar (side om side)

• Ordenstall (kjønn og kasus):


• Pierwszy student przyszedł na wykład. — Den første studenten kom til forelesningen. (nom., mask.)


• Czytasz pierwszą stronę. — Du leser den første siden. (akk., fem.)


• Rozmawiamy o pierwszym rozdziale. — Vi snakker om det første kapitlet. (lok., mask./inanim.)

• Kollektive tallord (bruk og kasus på objektet):
• Dwoje ludzi przyszło późno. — To personer kom sent. (nom.)
• Nie było dwojga ludzi na sali. — Det var ikke to personer i rommet. (gen.)
• Troje studentów przysłało pracę. — Tre studenter sendte inn oppgave. (kollektiv + genitiv flertall: studentów)

Vanlige feil å unngå

• Glemt samsvar: bruk alltid riktig kjønn og kasus på ordenstallet. Feil: *pierwszy książka — riktig pierwsza książka.


• Forveksling mellom dwie/dwa/dwaj/dwoje. Lær konteksten for hver form (fem. / mask. person / kollektiv).


• Ikke bøye begge ledd i sammensatte ordenstall i riktig kasus: ved 21. må både dwudziesty og pierwszy få korrekt endelse etter substantivet og kasus (f.eks. akk. anim.: dwudziestego pierwszego studenta).


• Tro at kollektive tallord alltid er «svake» eller kan erstattes uten konsekvens: mange strukturer krever genitiv etter kollektive tallord.

Tips for norsk brukere

• Norsk har ikke samme case- og kjønnssystem; derfor er det viktig å øve på endelsene i polsk. Tenk: i polsk må ordet «første» se annerledes ut om det beskriver en mann (pierwszy), en kvinne (pierwsza) eller et barn (pierwsze).


• Kollektive tallord finnes ikke som egen gruppe i norsk; oversett derfor ofte med «to personer», «tre barn» osv., men lær når polsk foretrekker kollektive former (barn, blandede grupper, pluralia tantum).

Avsluttende råd
Begynn med å lære ordinalene 1–20 og deres grunnformer; øv så på bøyning av ett vanlig ordinal (f.eks. pierwszy) i alle kasus. For kollektive tallord: lær dwoje/troje med eksempler (nom./gen./instr.) og legg merke til når polsk bruker kollektive former fremfor ordinære kardinaler.