Relativpronomen – 'co' og 'kiedy' vs 'który' i uformell polsk tale

Denne artikkelen forklarer forskjellen mellom de polske relativordene/co-ordene 'co' og 'kiedy' og det mer formelle relativpronomenet 'który'. Alt er skrevet på norsk, men eksemplene er på polsk med norske oversettelser. Målet er at du skal vite hva som er akseptabelt i talt, uformelt språk vs. hva som er riktig i skriftlig eller formell polsk.

Hva betyr 'co', 'kiedy' og 'który'?

'który' – det vanlige, grammatiske relativpronomenet («som/which/that») som bøyes etter kjønn, tall og kasus. Brukes for å knytte en relativsetning til et konkret substantiv (antecedent).

'co' – et ubøyd ord som vanligvis betyr «det som / hva» og brukes korrekt med ubestemte pronomen (to, coś, nic, wszystko). I muntale, uformelle situasjoner brukes 'co' noen ganger i stedet for 'który' etter et konkret substantiv (kolloquial/ikke-standard).

'kiedy' – betyr «når» (when). Kan i uformell tale erstatte mer formelle former som 'w którym' eller 'w którym czasie' når man viser til tid (dagen/året osv.).

Når bruker jeg 'który' (standardbruk)?

Når antecedenten er et spesifikt substantiv og relativsetningen trenger kasus eller preposisjon. 'Który' må bøyes etter kjønn, tall og kasus.

Eksempler:
Polsk: "Mężczyzna, który stoi przy drzwiach, to mój brat."
Norsk: "Mannen som står ved døren er broren min."

Polsk: "To jest film, który widziałem wczoraj."
Norsk: "Dette er filmen jeg så i går."

Polsk: "Dom, którego dach jest czerwony, należy do mojej siostry."
Norsk: "Huset med det røde taket tilhører søsteren min." (bokstavelig: "huset hvis tak er rødt")

Polsk: "Miasto, w którym mieszkam, jest duże."
Norsk: "Byen jeg bor i er stor."

Når er 'co' korrekt – og når er det uformelt?
Korrekt bruk (standard):

'co' brukes gjerne etter ubestemte eller pekende ord som 'to', 'coś', 'nic', 'wszystko':

Polsk: "To, co powiedziałeś, było zabawne."
Norsk: "Det du sa var morsomt."

Polsk: "Wszystko, co mam, dam tobie."
Norsk: "Alt jeg har, gir jeg deg."

- 'co' viser ofte tilbake på en hel idé/setning (det du sa), ikke et konkret, bøyd substantiv.

Uformell/kolloquial bruk (vanlig i muntlig tale):
- I talespråk kan folk si 'co' i stedet for 'który' etter et substantiv: dette regnes som uformelt eller dialektalt.
Eksempel (uformelt):
Polsk: "Kobieta, co stoi obok, to moja sąsiadka."
Norsk: "Kvinnen som står ved siden av, er min nabo." (standard: "Kobieta, która stoi obok...")

Merk: selv om folk sier dette muntlig, er det ikke anbefalt i formell skrift.

Når brukes 'kiedy'?

'kiedy' betyr "når" og brukes for tidsadverbial (dagen, året, timen osv.). I uformelt språk kan 'kiedy' erstatte 'w którym' («i hvilket/da»).

Eksempler:
Polsk: "Dzień, kiedy ją poznałem, zapamiętam na zawsze."
Norsk: "Dagen da jeg møtte henne vil jeg alltid huske."

Polsk: "Dzień, w którym ją poznałem, zapamiętam na zawsze."
Norsk: Samme betydning, litt mer formelt («på den dagen da ...»).

Feil bruk: 'kiedy' brukes ikke om sted. Du kan ikke si "Miejsce, kiedy spotkaliśmy się". Bruk i stedet "Miejsce, gdzie się spotkaliśmy" eller "Miejsce, w którym się spotkaliśmy".

Hvordan bøyes 'który' (kort oversikt)?
'Który' bøyes etter kjønn, tall og kasus. Her er en forenklet oversikt med de viktigste formene (vanlige i relativsetninger):

Entall:
- Maskulin (nom): który
- Maskulin (gen): którego
- Maskulin (dat): któremu
- Maskulin (akk): którego (hvis levende/animat) eller który (hvis ikke-levende)
- Mask./fem./neu (instr): którym (mask.) / którą (fem.) / którym (neut.)

- Feminin (nom): która
- Feminin (gen/dat/loc): której
- Feminin (akk/instr): którą

- Neutrum (nom/akk): które
- Neutrum (gen): którego
- Neutrum (dat): któremu

Flertall:
- Mask. person (nom): którzy
- Ikke-mask. (nom): które
- Flertalls gen: których
- Flertalls dat: którym
- Flertalls instr: którymi

Kort praktisk kommentar: i maskulin entall avhenger akkusativ av animacy (levende = genitivformen brukes som akkusativ). Derfor: "Film, który widziałem" (film er ikke-levende) men "Człowiek, którego widziałem" (person = levende).

Eksempler som sammenligner bruken (standard vs uformell)
1) Etter et konkret substantiv
Polsk (standard): "Kobieta, która pracuje w sklepie, jest miła."
Norsk: "Kvinnen som jobber i butikken er hyggelig."

Polsk (uformelt): "Kobieta, co pracuje w sklepie, jest miła."
Norsk: Samme betydning, men markant muntlig/kolloquial.

2) Med ubestemt pronomen (korrekt med 'co')
Polsk: "Znalazłem coś, co mi się przyda."
Norsk: "Jeg fant noe som vil være nyttig for meg."

Her kan du ikke bruke 'który' direkte: "Znalazłem coś, który..." er feil; bruk 'co' fordi antecedenten er 'coś' (noe).

3) Tid: 'kiedy' vs 'w którym'
Polsk: "Rok, kiedy się urodziłem, był chłodny."
Norsk: "Året jeg ble født var kaldt." (uformelt/vanlig)

Polsk: "Rok, w którym się urodziłem, był chłodny."
Norsk: Samme betydning, mer formelt.

4) Når preposisjon/kasus kreves (må bruke 'który')
Feil/kolloquial: "Książka, z co korzystałem..." (GALT)
Riktig: "Książka, z której korzystałem..."
Norsk: "Boken jeg brukte / som jeg brukte." (bokstavelig: "Boken som jeg benyttet meg av")

Vanlige feil å unngå

Å bruke 'co' etter et konkret substantiv i formell skrift. (Skriv: "osoba, która...", ikke "osoba, co...").

Å bruke 'kiedy' for sted (knytter til tid, ikke sted).

Å glemme å bøye 'który' riktig etter kjønn/tall/kasus.

Å prøve å bruke 'co' etter preposisjoner ("z co", "dla co") — dette er feil. Bruk 'którego/której/którym' eller omformuler ('to, co...').

Hvordan rette setningen eller gode alternativer

Hvis du finner setningen "Książka, co leży na stole" i skrift, endre til: "Książka, która leży na stole".

Hvis det er et uttrykk der du vil referere til en idé/hele setningen, bruk 'to, co': "To, co zrobiłeś, było dobre." (Det du gjorde var bra.)

Når preposisjon kreves, bruk formen av 'który' som matcher preposisjonen: "miejsce, w którym" (stedet der / på stedet hvor).

Kort gloseliste (enkel forklaring av termer)

Antecedent: ordet/frasen relativsetningen viser tilbake til (på norsk: referent).

Relativpronomen: ord som starter en relativsetning (f.eks. który, co, który betyr «som/which»).

Kasus: grammatiske former (nominativ, genitiv, dativ osv.) som endrer ordets form.

Animacy (levende/ikke-levende): i polsk påvirker om et substantiv er levende formen av akkusativ for maskulinum.

Oppsummering – råd for skriving vs muntlig bruk

I formell og skriftlig polsk: bruk 'który' (og riktige kasusformer) når relativsetningen henger sammen med et konkret substantiv; bruk 'w którym' for tids-/lokalpreposisjoner når nødvendig.

I muntlig, uformelt språk hører du ofte 'co' i stedet for 'który' og 'kiedy' i stedet for 'w którym' — dette er vanlig, men regnes som kolloquial eller dialektalt.

Bruk 'co' trygt når antecedenten er 'to', 'coś', 'nic', 'wszystko' eller når du refererer til en hel idé: "To, co...", "Wszystko, co...".

Hvis du lærer polsk for skriftlig kommunikasjon eller eksamener, prioriter 'który' + korrekt bøyning og 'w którym' for tids-/stedsuttrykk. Hvis du øver på muntlig, hør hvordan folk snakker i naturlige samtaler: du vil ofte høre 'co' og 'kiedy', men vær klar over at disse formene ikke er like støtt i formelle tekster.

God læring!