Relativsetninger med 'który' og 'kto' - polsk Grammar

Hva er relativsetninger i polsk?

Relativsetninger gir mer informasjon om et substantiv — de svarer på hvem eller hva (slik som i norsk). På polsk finnes flere relativpronomen. De viktigste for vanlige relativsetninger er:
[list]
[*]który — et bøyd relativpronomen som viser tilbake til et konkret substantiv (f.eks. mannen som..., boka som...). Bøyes etter kjønn, tall og kasus.
[*]kto — et ubestemt / fritt relativpronomen for personer: "den som", "hvem" eller "hvem som helst" (brukes når det ikke er et konkret antecedent).
[*]co — brukes om ting/helheter etter uttrykk som "to", "wszystko" osv. (kort omtalt der det er relevant).
[/list]

I denne artikkelen forklarer jeg når og hvordan du bruker który og kto, og viser mange eksempler på polsk med norsk oversettelse.

Når bruker jeg 'który'?

"Który" bruker du når relativsetningen refererer tilbake til et konkret substantiv eller pronomen i hovedsetningen. Du må bøye "który" etter antecedentens kjønn og tall, og velge riktig kasus etter funksjonen i relativsetningen.

Eksempler:
[list]
[*]To jest dom, który kupiliśmy. — (Dette er huset vi kjøpte.)
[*]To jest kobieta, która pracuje w sklepie. — (Dette er kvinnen som jobber i butikken.)
[*]To jest dziecko, które płacze. — (Dette er barnet som gråter.)
[*]To są ludzie, którzy pomagają. — (Dette er menneskene som hjelper.)
[*]To jest osoba, którą znam. — (Dette er personen jeg kjenner.)
[*]Mam przyjaciela, z którym rozmawiam codziennie. — (Jeg har en venn som jeg snakker med hver dag.)
[*]To jest człowiek, któremu dałem książkę. — (Dette er mannen jeg ga boka til.)
[*]Oto dom, o którym mówiłem. — (Her er huset jeg snakket om.)
[/list]

Viktige regler å huske:
[list]
[*]Kasuset til "który" bestemmes av rollen i relativsetningen: subjekt → nominativ, objekt → akkusativ/genitiv (avhengig av verb og negasjon), indirekte objekt → dativ, etter preposisjon → den kasus preposisjonen krever.
[*]Flertallsformen for maskulinum-personlig er którzy; for ikke-personlig/flertallsformer brukes które. F.eks. "uczniowie, którzy..." vs "krzesła, które...".
[*]Når en preposisjon hører til relativsetningen, står preposisjonen foran pronomenet: "o którym", "z którym", "na którym" (ikke som i norsk hvor preposisjonen ofte kan stå sist).
[/list]

Når bruker jeg 'kto'?

"Kto" brukes som fri/ubestemt relativ uten konkret antecedent, eller sammen med ubestemte uttrykk som "ten", "każdy", "ktoś" for å uttrykke "den som"/"hvem som helst".

Eksempler:
[list]
[*]Ten, kto przyjdzie pierwszy, dostanie nagrodę. — (Den som kommer først, får en premie.)
[*]Każdy, kto chce, może przyjść. — (Alle som vil, kan komme.)
[*]Kto pyta, nie błądzi. — (Den som spør, farer ikke vill.)
[*]Ktoś, z kim rozmawiałem, zadzwonił. — (Noen jeg snakket med ringte.)
[/list]

Viktig å merke:
[list]
[*]"Kto" bøyes etter kasus (kto — kogo — komu — kim — o kim), men ikke etter kjønn eller tall. Det brukes bare om personer. For ting bruker man "co" i tilsvarende konstruksjoner (f.eks. "to, co").
[*]Har du et konkret substantiv som antecedent (f.eks. "mężczyzna", "kobieta"), skal du vanligvis bruke "który", ikke "kto": feil: "Mężczyzna, kto przyszedł..." → riktig: "Mężczyzna, który przyszedł...".
[*]Et vanlig mønster for ubestemt antecedent er "ktoś + relativ": "ktoś, z kim...".
[/list]

Hvordan danner jeg relativsetninger med 'który'? — steg for steg

[list=1]
[*]Finn antecedenten (det substantivet relativsetningen beskriver) og bestem kjønn og tall (maskulinum, femininum, neutrum; entall/flertall).
[*]Avgjør hvilken funksjon pronomenet har i relativsetningen (subjekt, direkte objekt, indirekte objekt, eller etter preposisjon).
[*]Velg riktig kasusform av "który" ut fra funksjonen i relativsetningen.
[*]Bøy etter kjønn og tall: f.eks. "który" (m. sg.), "która" (f. sg.), "które" (n. sg. / ikke-personlig pl.), "którzy" (m. pers. pl.).
[*]Sett preposisjonen foran pronomenet når den hører med: "o którym", "z którym", "na którym".
[/list]

Kort eksempel som følger trinnene:
To jest [dom — maskulinum entall]. Vi vil si "...som jeg bor i". Funksjonen i relativsetningen er preposisjon+pronomen (lokativ) → "w którym" → To jest dom, w którym mieszkam. — (Dette er huset jeg bor i.)

Kort oversikt: bøyning av 'który'

Obs:
[list]
[*]Akkusativ for maskulinum varierer: for levende vesen (animat) er akkusativ lik genitiv (f.eks. "którego"), for ikke-levende er akkusativ lik nominativ ("który").
[*]Når en preposisjon krever et bestemt kasus, må du bruke nettopp den kasusformen (f.eks. "o którym" — lokativ).
[/list]

Vanlige feil å unngå

[list]
[*]Feil: "Mężczyzna, kto przyszedł, to mój sąsiad." → Riktig: "Mężczyzna, który przyszedł, to mój sąsiad." (bruk "który" etter konkret substantiv)
[*]Feil: "Dom, o który mówiłem, jest stary." → Riktig: "Dom, o którym mówiłem, jest stary." (bruk riktig kasus etter preposisjon)
[*]Feil: "Ludzie, które przyszli, są zmęczeni." → Riktig: "Ludzie, którzy przyszli, są zmęczeni." (bruk "którzy" for maskulinum-personlig flertall)
[*]Feil: "Osoba, co pracuje tutaj, jest miła." → Riktig: "Osoba, która pracuje tutaj, jest miła." ("co" om personer er talt/kolloquielt — bruk "który")
[*]Forveksling av "to, co" og "to, które": "To, co widzisz" = "det du ser" (bruk "co" for helheter/ting), mens "książka, którą czytam" = boka som jeg leser (konkret antecedent → "który").
[*]Kommabruk: ikke-avgrensende relativsetninger (tillegg) settes vanligvis i komma: "Mój brat, który mieszka w Gdańsku, przyjedzie jutro." Avgrensende relativsetninger (identifiserer hvilken) har gjerne ikke komma.
[/list]

Sammenligning med norsk — hva kan være forvirrende?

[list]
[*]Norsk bruker ofte ett relativord ("som") for både personer og ting. Polsk krever forskjell: który (bøyd) for konkrete antecedenter, kto/co for frie/ubestemte relativsetninger.
[*]Preposisjonsplassering: norsk: "byen jeg bor i" eller "byen som jeg bor i"; polsk: "miasto, w którym mieszkam" (preposisjon + relativpronomen før resten av leddet).
[*]Du må tenke på kjønn, tall og kasus i polsk — dette finnes ikke i norsk i samme grad.
[*]Kort praktisk råd: finn antecedenten, bestem funksjonen til pronomenet i relativsetningen, og velg deretter riktig form (który/kto/co + kasus).
[/list]

Ekstra: noen nyttige mønstre og variasjoner

[list]
[*]Kolloquial: "ci, co..." forekommer i talt språk ("Ci, co przyszli..."), men normativt er "ci, którzy...".
[*]"Ten, kto..." og "ten, który..." kan begge brukes; "ten, kto..." er vanlig i generelle uttrykk/proverb ("Den som...").
[*]For abstrakte helheter og "det som" bruker man ofte "to, co...": "To, co powiedziałeś, było ważne." — (Det du sa var viktig.)
[/list]

Liten ordliste (glossar)

[list]
[*]Antecedent: ordet setningen refererer tilbake til (det substantivet relativsetningen beskriver).
[*]Relativpronomen: ord som introduserer relativsetningen (f.eks. który, kto, co).
[*]Kasus: grammatisk form som viser funksjon i setningen (nominativ = subjekt, akkusativ = direkte objekt, genitiv = eier/negasjon, dativ = indirekte objekt, instrumental = "med", lokativ = "i/om" etter preposisjon).
[*]Maskulin-personlig: flertallsform for grupper av personer (bruk "którzy").
[/list]

Hurtigoppsummering (cheat sheet)

[list]
[*]Bruk który når relativsetningen viser til et konkret substantiv; bøy etter kjønn/tall/kasus.
[*]Bruk kto når du vil si "den som"/"hvem" i frie eller ubestemte konstruksjoner (om personer).
[*]Bruk co for ting etter "to", "wszystko" osv. ("to, co", "wszystko, co").
[*]Husk preposisjon foran pronomen i polsk: "o którym", "z którym", "na którym".
[*]Husk "którzy" for maskulin-personlig flertall.
[/list]

Sluttkommentar: Arbeid med mange korte setninger — identifiser antecedenten og spør: hvilken rolle har pronomenet i relativsetningen? Svar på det, så følger riktig kasusform. Når du er vant med de vanligste mønstrene (subjekt = nom., objekt = acc., preposisjon = preposisjon + kasus), blir bruk av "który" og "kto" mye enklere.