Tidssetninger (gdy, kiedy)

Hva er en tidssetning?
En tidssetning (po polsku: zdanie podrzędne czasu) er en underordnet setning som forteller når noe skjer i forhold til hovedsetningen. På polsk begynner mange tidssetninger med spøynikene gdy eller kiedy — begge kan oversettes med «når», «da» eller «mens» på norsk, avhengig av sammenhengen.

Når bruker jeg 'gdy' og 'kiedy'?

• Begge betyr vanligvis «når» og kan ofte brukes om hverandre i underordnede tidssetninger.


• 'kiedy' brukes som spørreord i direkte spørsmål: "Kiedy przyjedziesz?" (Når kommer du?). 'gdy' brukes sjelden i direkte spørsmål.


• 'gdy' er ofte mer litterært eller fortellende og forekommer mye i fortellinger og beskrivelser av hendelser i fortid.


• 'kiedy' er mer nøytralt og veldig vanlig i talespråk.

Eksempel (spørsmål):

• Kiedy przyjedziesz? — Når kommer du?


• *Gdy przyjedziesz?* — uvanlig i direkte spørsmål (lyder rart).

Eksempel (fortid, fortelling):

• Gdy wszedłem do pokoju, wszyscy zaczęli klaskać.

• Kiedy wszedłem do pokoju, wszyscy zaczęli klaskać.

Hvordan danner jeg en tidssetning med 'gdy' / 'kiedy'?</b>

• Strukturen er enkel: gdy / kiedy + setning. Ingen bøyning av selve «gdy»/«kiedy».


• Bruk komma for å skille tidssetningen fra hovedsetningen i de fleste tilfeller.


• Når tidssetningen kommer først: Kiedy wróciłem do domu, obiad był gotowy.


• Når den kommer etter hovedsetningen: Obiad był gotowy, kiedy wróciłem do domu.

1) Samtidige handlinger / bakgrunnsbeskrivelser (ofte imperfective):

• Bruk imperfective for en handling som pågår når noe annet skjer.


• Kiedy czytałem list, zadzwonił telefon.

2) En handling som skjer før hovedhandlingen (fullført handling):

• Bruk perfective for en fullført handling som skjer før en annen.


• Kiedy przeczytałem list, dowiedziałem się prawdy.

3) Vaner i fortiden (imperfective):

• Kiedy byłem dzieckiem, często chodziłem do parku.

4) Framtid: bruk framtidsform i tidssetningen når du snakker om fremtidige hendelser.

• Hvis verbet er perfective, finnes en enkel framtidsform: przyjedziesz, przyjadę.


• Kiedy przyjedziesz, zadzwonię.

• Hvis verbet er imperfective, brukes sammensatt framtid med będę + participium eller będę + infinitiv/format depending on verb type:


• Zadzwonię, gdy będę w domu.

• Pójdę do sklepu, gdy będę miał pieniądze.

Merk: På norsk (og engelsk) bruker vi ofte presens i tidssetninger om fremtid ("Jeg ringer når jeg kommer"). På polsk forventes framtidsform i bisetningen når handlingen er fremtidig: bruk derfor przyjedziesz/przyjedziesz (perf.) eller będę + ... (imperfective framtid).

Fortid — punktlige hendelser og fortelling

• Gdy wróciłem do domu, ogarnęła mnie ulga.

• Gdy wszedłem do pokoju, wszyscy zaczęli klaskać.

• Kiedy zapukałeś, byłem w ogrodzie.

Samtidige handlinger eller avbrutt handling

• Kiedy czytałem książkę, zadzwonił telefon.

• Kiedy pracowała, słuchała muzyki.

Vaner i nåtid eller fortid

• Kiedy mam czas, chodzę na basen.

• Kiedy byłem dzieckiem, często jeździłem nad morze.

Framtid

• Kiedy przyjedziesz, dam ci klucze.

• Zadzwonię, gdy będę już w domu.

• Pójdziemy na spacer, kiedy przestanie padać.

Spørsmål

• Kiedy zaczyna się lekcja?

• Kiedy przyjeżdżasz?

Ofte-forekommende feil — hva bør jeg unngå?

• Bruk ikke gdy som spørreord i direkte spørsmål. Bruk kiedy.


• For fremtidige tidssetninger: ikke bruk presens for å uttrykke fremtid på polsk (slik man gjør på norsk/engelsk). Bruk framtidsform i bisetningen (enten perfektiv enkel framtid eller sammensatt framtid med będę).


• Feil: *Zadzwonię, kiedy przyjeżdżasz.* — unøyaktig, dette høres mer ut som vane/presens.


• Riktig: Zadzwonię, kiedy przyjedziesz.


• Forveksle ikke gdy med gdyby eller gdyż:


• gdyby = «hvis» (vilkår / kondisjon) — Gdybyś przyszedł, pomógłbym ci.


• gdyż = «fordi» / «ettersom» (forklaring) — Nie poszedłem, gdyż byłem chory.

Sammenligning: 'gdy' / 'kiedy' vs. 'jak'

• Jak kan også bety «når» i uformelt språk og brukes ofte for samtidige handlinger eller umiddelbare sekvenser: Jak wszedłem, wszyscy zaczęli śpiewać. — Like etter at jeg gikk inn, begynte alle å synge.


• Forskjellen er stilistisk og kontekstuell: gdy/kiedy er tydeligere som tidskonjunksjon, jak er mer muntlig.

Kort grammatisk oversikt / mini-ordliste

• spójnik czasowy = tidskonjunksjon (ord som innleder tidssetninger)


• zdanie podrzędne czasu = tidssetning (underordnet setning som sier når noe skjer)


• aspekt (aspekt) = perfective (zakończona, ferdig handling) vs. imperfective (trwająca/nawykowa)


• gdy = «når/da» (ofte brukt i fortellinger, mindre i spørsmål)


• kiedy = «når/da» (brukes i spørsmål og i vanlige tidssetninger)


• gdyby = «hvis» (kondisjon)


• gdyż = «fordi/ettersom» (forklaring)

Praktiske retningslinjer (oppsummering) — rask sjekkliste

[*] Vil du spørre «Når ...?» => bruk kiedy.
[*] Forteller du en hendelse i fortid => gdy og kiedy fungerer, gdy ofte litt mer fortellende.
[*] For samtidige/avbrutte handlinger => bruk imperfective i bisetning (np. czytałem) og perfective for den avbrytende hendelsen (np. zadzwonił).
[*] For framtidige tidsforhold => bruk framtidsform i bisetningen: perfektiv enkel framtid (np. przyjedziesz) eller sammensatt framtid med będę.
[*] Husk forskjellen mellom gdy / gdyby / gdyż.

Merknad til slutt
I dagligtale er det ofte liten betydningsforskjell mellom gdy og kiedy. For en lærende elev er det tryggest å bruke kiedy i spørsmål og i vanlig talespråk, og akseptere at gdy forekommer mye i skriftlig og fortellende stil. Lær også å bruke aspektet riktig (imperfective vs perfective) — det er ofte viktigere enn valget mellom gdy og kiedy.

Kort oppsummering på én setning:
= «når/da»; kiedy for spørsmål og vanlig tale, gdy ofte i fortellinger; velg verbaspekt (imperfective/ perfective) etter om handlingen er varig/habitual eller fullført.